Tios antik kenti Zonguldak İli, Çaycuma İlçesi, Filyos Beldesi’nde bulunur. İlk arkeolojik kazılar 2006 yılında başlatılmıştır. M.Ö. 7. yüzyılda Tios önderliğinde bir rahip tarafından bir Milet Kolonisi olarak kurulan kent, Klasik ve Hellenistik Dönemler boyunca birçok krallığın egemenliği altında kalmıştır. M.Ö. 70 yılında Roma egemenliği altına giren Tios-Tieion, asıl gelişimini bu dönemde göstermiştir. Ünlü coğrafyacı Strabon, Bergama’daki Attaloslar sülalesinin kurucusu olan Philetairos’un Tios’lu olduğunu ve kentte Kaukon adıyla bilinen bir kavmin de yaşadığını belirtmektedir. Strabon, Kaukonlar için bazılarının İskit, bazılarının Makedonyalı, bazılarının ise Pelasglar’ın bir kolu olduğunu söylediklerini de belirtir. Bölgede Kaukonların dışında Bebrykler adlı bir kavmin daha yaşadığı ve bunların Erken Demir Çağı sürecinde bölgeye gelen Frigler’in kalıntıları olduğu da bazı kaynaklarda belirtilmektedir.

Tios’u da içine alan Batı Karadeniz bölgesi, M.Ö. 7. yüzyılda Kimmerler’in istilasına uğrar. Frig devletine son veren Kimmerler’den sonra bölgede bir müddet Lidya egemenliği görülür. Lidyalılar’ı sırasıyla Persler ve Bithynialılar takip eder. Kent ilk defa M.Ö. 4. yüzyılda, Herakleia Pontike’nin (bugünkü Kdz. Ereğli) egemenliği altında sikke basmaya başlamıştır. Herakleia Tiranı Dionysios’un ölmesiyle birlikte Pers asıllı olan karısı Amastris’in tahta geçtiğini görmekteyiz. Uzun yıllar boyunca bazen Pontus bazen de Bithynia devleti arasında el değiştiren Tios-Tieion, M.Ö. 70 yılında Romalı General Aurelius Cotta tarafından gerçekleştirilen bir sefer neticesinde Roma’nın egemenliği altına girmiştir. Tios-Tieion, Bizans İmparatorluğu döneminde ise bir piskoposluk merkezi olarak dikkatleri çekmektedir. Antik çağlar boyunca Karadeniz’de önemli bir liman kenti durumunda olan Tieion, nehir ve deniz taşımacılığı sayesinde balık, şarap, tahıl gibi ürünlerin ticaretinin yapıldığı bir merkez durumuna gelmiştir.

Birinci ve ikinci derece arkeolojik sit alanları üzerinde yer alan Filyos’taki antik Tios-Tieion kenti, Yukarı Şehir ve Aşağı Şehir olmak üzere iki ayrı bölümden oluşmaktadır. Kent topoğrafyasında hâkim bir tepe şeklinde olan akropolis, kentin kuruluş dönemine ait tabakaları içinde barındırır. Yaklaşık 60 hektarlık bir alana yayılan kentte bir akrapol, iki nekropol ve sular altında kalan antik bir liman bulunmaktadır. Kentte görülebilen yapılar arasında Roma ve Bizans Dönemlerine tarihlendirilen sahil surları, hamam yapıları, su kemeri, tiyatro, Bizans kilisesi, bazilika, tonozlu galeri, çeşitli mezarlar, antik liman ve mendirekleri yer almaktadır. Romalılar döneminde yapılan kale, bir tapınak ve büyük bir yapıya ait olduğu sanılan üç kemerli bir duvar, Çayır Mağarası’ndan çıkan suyu kente taşıyan suyolu kalıntıları ve kazılarda elde edilen çok sayıdaki buluntular günümüze kalabilen maddi kültür değerleridir.

Tios Kentinin araştırılması ve kazılması, Karadeniz tarihi ve arkeolojisi için büyük önem taşımaktadır. Çünkü Türkiye’nin Karadeniz kıyılarında kazılan ilk ve tek antik kentidir. Buradan elde edilecek bilgi ve belgeler büyük önem taşımakta olup, toprağın hemen altında yolları, meydanı, hamamı, dini yapıları, evleri depoları, dükkânları, mezarlarıyla büyük bir kentin varlığı düşünülmektedir.

Tios–Tieion Ancient City

The ancient city of Tios (Tieion) is located in the town of Filyos, Çaycuma District, Zonguldak Province. The first archaeological excavations began in 2006. Founded in the 7th century BC as a Miletus colony by a priest under the leadership of Tios, the city was under the rule of many kingdoms throughout the Classical and Hellenistic periods In 70 BC, Tios–Tieion came under Roman rule, during which it reached its peak development.

The renowned geographer Strabo states that Philetairos, founder of the Attalid dynasty of Pergamon, was a native of Tios and that a tribe known as the Kaukones also inhabited the region. Strabo further notes that some claimed the Kaukones were of Scythian origin, others Macedonian, and still others a branch of the Pelasgians.  Some sources also mention that, apart from the Kaukoni, a tribe called the Bebryci also lived in the region and that they were remnants of the Phrygians  who had arrived during the Early Iron Age.

The Western Black Sea region, including Tios, was invaded by the Cimmerians in the 7th century BC. Following the destruction of the Phrygian kingdom by the Cimmerians, Lydia ruled the region for a period. The Lydians were followed in turn by the Persians and the Bithynians. In the 4th century BC, the city began minting its first coins under the hegemony of Heraclea Pontica (modern Ereğli). After the death of Heraclea’s tyrant Dionysios, his Persian wife Amastris ascended to the throne.Tios-Tieion, which changed hands between the Pontus and Bithynia states over many years, came under Roman rule as a result of a expedition carried out by the Roman general Aurelius Cotta in 70 BC. During the Byzantine period, Tios–Tieion became notable as an episcopal see. Throughout antiquity, Tieion served as a significant Black Sea port city. Its strategic position on both river and maritime trade routes enabled the commerce of fish, wine, and grain, making it an important trading hub.

Situated on first- and second-degree archaeological protection zones, the ancient city of Tios–Tieion at Filyos is divided into two main sections: the Upper City and the Lower City . The acropolis, located on a commanding hill, contains layers dating back to the city’s founding period. Spread over an area of approximately 60 hectares, the city features an acropolis, two necropolises  an a submerged ancient harbor .

Visible remains include coastal walls, bathhouses, an aqueduct, a theatre, a Byzantine church, a basilica, a vaulted gallery, various tombs, the harbor, and and breakwaters all of which date back to the Roman and Byzantine periods..The castle built during the Roman period, a triple-arched wall thought to belong to a large monumental structure, the remains of the aqueduct that carried water from Çayır Cave to the city, and the numerous artefacts unearthed during excavations are among the material cultural treasures that have been preserved to the current day.

The exploration and excavation of the city of Tios is of immense importance for the history and archaeology of the Black Sea region as it represents the first and only ancient city systematically excavated on the Turkish Black Sea coast. The information and documents to be obtained from here are of great importance, and it is thought that a major urban center existed just beneath the soil lie, with its roads, square, baths, religious structures, houses, warehouses, shops and cemeteries